Mùa – cụm từ được hiểu rộng rãi hiện nay là việc chia nhỏ thời gian trong một năm dựa trên chu kỳ của khí hậu. Mỗi mùa có những đặc điểm riêng về thời tiết và khí hậu.
Nguyên nhân của mùa: Trái Đất nghiêng so với mặt phẳng quỹ đạo của nó, khi quay quanh Mặt Trời, bán cầu Bắc nghiêng về phía Mặt Trời và bán cầu Nam nghiêng về phía Mặt Trời. Điều này làm thay đổi lượng ánh sáng và công suất Mặt Trời nhận được ở mỗi bán cầu trong năm, gây ra sự thay đổi thời tiết và khí hậu, tạo ra các mùa.
Nói chung, thời tiết nóng hay lạnh ở một địa điểm nào đó trên Trái Đất được xác định bởi lượng bức xạ mặt trời mà địa điểm đó nhận được. Lượng năng lượng này tỉ lệ thuận với góc vào của tia Mặt Trời so với tiếp tuyến mặt đất tại địa điểm đó. Góc tia vào thay đổi theo không gian và thời gian, với việc góc vào giảm khi vĩ độ cao. Theo mùa, ở cùng một vĩ độ, góc vào mùa hè lớn hơn và góc vào mùa đông nhỏ hơn. Theo ngày, góc vào nhỏ vào buổi sáng và tăng dần lên tới giữa trưa, sau đó lại giảm dần vào chiều tối. Ngoài ra, việc dao động về thời tiết theo mùa còn phụ thuộc vào các yếu tố như gió mùa, phân bố địa lý, đại dương, biến đổi khí hậu và chu kỳ ENSO.
Ngoài chu kỳ quay quanh Mặt Trời, Trái Đất còn chịu tác động của chu kỳ quay quanh Mặt Trăng. Do đó, ở một số nước trong khu vực Đông Nam Á, chúng ta sử dụng hai loại lịch: dương lịch và âm lịch. Dương lịch dựa trên Mặt Trời, trong khi âm lịch dựa trên Mặt Trăng. Do cách chia mùa theo chu kỳ Mặt Trời, chu kỳ Mặt Trăng và theo thời tiết, khí hậu từng vùng, chúng ta có mùa thiên văn, mùa theo tiết khí, mùa theo âm lịch và mùa khí tượng.
Mùa thiên văn
🔎 Xem thêm
Mùa thiên văn được tính toán dựa trên chuyển động cảm giác của Mặt Trời và áp dụng cho cả hai bán cầu (phân chia này phù hợp hơn với vùng ôn đới). Mỗi năm có bốn mùa xuân, hạ, thu và đông. Từ ngày 21/3 đến 23/9, Bán cầu Bắc nghiêng về Mặt Trời, khiến lượng nhiệt nhận được trên Bán cầu Bắc lớn hơn so với Bán cầu Nam. Ngày 21/3 và 23/9 là các ngày đánh dấu thời gian chuyển đổi giữa hai mùa nóng và lạnh trong năm, trong khi ngày 22/6 và 22/12 là các ngày đánh dấu thời gian nóng và lạnh nhất trong năm (nhưng các ngày trên có thể chênh lệch 1 ngày tuỳ thuộc vào từng năm).
Thời gian phân chia mùa ở Bán cầu Bắc như sau:
- Mùa xuân từ 21/3 đến 22/6.
- Mùa hạ từ 22/6 đến 23/9.
- Mùa thu từ 23/9 đến 22/12.
- Mùa đông từ 22/2 đến 21/3.
Mùa theo tiết khí
Tiết khí là 24 điểm đặc biệt trên quỹ đạo Trái Đất xung quanh Mặt Trời, cách nhau 15°. Tiết khí được sử dụng trong lịch của các nền văn minh phương Đông cổ đại như Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên và Việt Nam để đồng bộ hóa các mùa trong năm. Mùa theo tiết khí được tính toán dựa trên đặc điểm khí hậu, thời tiết và thường được sử dụng rộng rãi trong sản xuất nông nghiệp. Thời điểm bắt đầu mỗi mùa được tính từ ngày bắt đầu của từng tiết: Lập xuân, Lập Hạ, Lập thu và Lập Đông.
Theo đó:
- Mùa xuân từ 4/2 đến 6/5.
- Mùa hạ từ 6/5 đến 8/8.
- Mùa thu từ 8/8 đến 7/11.
- Mùa đông từ 7/11 đến 4/2.
Mùa theo âm lịch
Mùa theo âm lịch được phân chia dựa trên chu kỳ Mặt Trăng, mỗi mùa kéo dài 3 tháng. Tháng 1, 2, 3 là mùa xuân, tháng 4, 5, 6 là mùa hạ, tháng 7, 8, 9 là mùa thu và tháng 10, 11, 12 là mùa đông. Theo cách tính này, ngày 1 tháng 1 (tháng giêng) là ngày đầu tiên của mùa xuân.
Mùa theo khí tượng
Mùa theo khí tượng được tính theo tháng âm lịch cho Việt Nam (đúng hơn là miền Bắc Việt Nam). Mùa đông kéo dài từ tháng 12 đến tháng 2 năm sau, mùa xuân từ tháng 3 đến tháng 5, mùa hè từ tháng 6 đến tháng 8 và mùa thu từ tháng 9 đến tháng 11.
Trên thực tế, có một số tài liệu phân chia mùa theo tháng dương lịch, mỗi mùa kéo dài 3 tháng như sau: mùa xuân từ tháng 1 – 3, mùa hạ từ tháng 4 – 6, mùa thu từ tháng 7 – 9 và mùa đông từ tháng 10 – 12.
Với vị trí địa lý của Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới, có hai lần Mặt Trời ở góc cao nhất trong năm, tạo ra tổng lượng bức xạ lớn, cân bằng bức xạ luôn dương và nhiệt độ cao, khí hậu của Việt Nam mang đặc trưng chính của khí hậu nhiệt đới. Mặc dù thuộc khí hậu nhiệt đới, nhưng do ảnh hưởng mạnh mẽ của gió mùa, chỉ có phần phía nam của Việt Nam có khí hậu nhiệt đới rõ rệt. Phần phía Bắc có khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa và mùa đông lạnh. Do gió mùa đông chi phối, thời tiết trong năm ở các tỉnh miền Bắc Việt Nam có sự biến đổi lớn, có thể chia thành 4 mùa. Trong khi đó, tỉnh miền Nam thường chia thành 2 mùa trong một năm.
Phân chia mùa trên là phổ biến nhất, tuy nhiên, đối với các khu vực cụ thể, ta thường sử dụng thuật ngữ phân mùa dựa trên các đặc điểm khí hậu và thời tiết của khu vực đó, như mùa mưa, mùa khô, mùa nóng, mùa lạnh… Phân mùa theo khí hậu thường sử dụng hai yếu tố chính là lượng mưa và nhiệt độ trung bình. Đối với lượng mưa, tiêu chí phân mùa mưa thông thường ở Việt Nam là lượng mưa trung bình tháng trên 100mm. Đối với nhiệt độ, thường sử dụng giá trị nhiệt độ trung bình tháng trong nhiều năm.
Với cách phân mùa dựa trên các yếu tố khí hậu, phần lớn khu vực trong cả nước có thể dễ dàng được phân thành mùa mưa và mùa khô hoặc mùa nóng và mùa lạnh, trừ tỉnh Hà Tĩnh. Hà Tĩnh có khí hậu đặc biệt với sự khác biệt giữa khu vực ven biển và khu vực miền núi. Do có dãy Hoành Sơn chạy ngang ra biển và dãy Trà Sơn, gió mùa đông bắc bị chắn bởi các dãy núi này, khu vực ven biển Hà Tĩnh thường mưa và có thời tiết ẩm ướt trong mùa đông và xuân. Trong khi đó, các khu vực miền núi như Hương Sơn, Hương Khê có lượng mưa thấp, không được xem là mùa mưa. Nhiều khu vực trong Hà Tĩnh có mùa mưa trùng với mùa nắng nóng. Với những lý do trên, việc xác định cách phân mùa cho Hà Tĩnh không thể tuân theo các tiêu chí thống nhất mà phải tùy thuộc vào từng lĩnh vực và hướng tiếp cận.
Nếu sử dụng lượng mưa, khu vực miền núi có mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 11 và mùa khô từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau. Trong khi đó, khu vực ven biển có mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 1 năm sau và mùa khô từ tháng 2 đến tháng 4.
Nếu sử dụng nhiệt độ, có thể phân thành mùa nóng từ tháng 4 đến tháng 10 và mùa lạnh từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau.
Nếu phân chia theo phòng chống thiên tai (theo mùa mưa, bão, lũ), có thể chia thành mùa mưa lũ từ tháng 8 đến tháng 11 và mùa mưa ít từ tháng 12 đến tháng 7.
Như vậy, với sự đặc biệt của khí hậu theo mùa và theo vùng, việc phân chia mùa cho Hà Tĩnh sẽ phụ thuộc vào lĩnh vực cụ thể và hướng tiếp cận.
Bài viết liên quan: