Sơn Dương – Bí ẩn về tên gọi của một vùng đất

Một góc thị trấn Sơn Dương. Ảnh: DL

Đến Sơn Dương chẳng thấy Sơn Dương, chỉ thấy đàn trâu đứng chật đường… Ý kiến này khiến rất nhiều người có quê ở huyện Sơn Dương hoặc đang công tác ở huyện này bức xúc. Vậy tên huyện Sơn Dương có nghĩa là gì?

Sơn Dương – Ánh sáng mặt trời chiếu xuống vùng đất cổ

🔎 Xem thêm

Vai trò gây tranh cãi của ‘Người tìm ra châu Mỹ’

Trái giác – Đặc sản hấp dẫn từ vùng Cà Mau

Bóng đè khi ngủ: Hiểu và xử lý một cách hiệu quả

Trong Dư Địa chí của Nguyễn Trãi viết năm 1434, khi viết về Sơn Dương thuộc trấn Sơn Tây, ông đã dùng hai chữ 山 陽 này. Đến thời vua Lê Thánh Tông, nhà vua cũng dùng hai chữ mà Nguyễn Trãi đã viết. Vậy hai chữ Sơn và Dương có nghĩa là gì? Ghép hai từ đó với nhau thì Sơn Dương có nghĩa là gì?

Tra cuốn từ điển Trung – Việt của Văn Tân do Nhà xuất bản Sự thật xuất bản năm 1956 và cuốn Hán – Việt từ điển của Thiều Chửu do nhà xuất bản Văn hóa – Thông tin xuất bản năm 2009 thì thấy chữ Sơn nằm trong bộ Sơn hay phiên âm La Tinh là San, nó có nghĩa là núi, giữa chỗ đất bằng phẳng có chỗ cao gồ lên hoặc toàn đất hay toàn đá, hoặc lẫn cả đất cả đá nữa, cao ngất gọi là Núi, thuần đất mà thấp gọi là Đồi. Từ trong lòng đất phun lửa ra được gọi hỏa sơn…

Chữ Dương trong ba từ điển này cũng cho ta nhiều điều thú vị, có tới 31 chữ Dương trong bộ Dương, có những chữ giống nhau, nhưng nghĩa khác nhau, còn cơ bản chữ Dương được viết khác nhau, nó có nghĩa khác nhau, nhưng phiên âm La tinh đều là chữ Yáng. Có chữ dương là con dê núi (羊); có chữ dương như chữ dương dùng trong Sơn Dương ở Bản đồ Hồng Đức, trong sách Địa danh và tài liệu, hoặc trên bia đá… thì chữ 陽 cũng rất nhiều nghĩa như: là khí dương, ánh mặt trời, triều dương hay là hướng nam trong câu “Thiên tử đương dương” là vua ngồi xoay về hướng nam…

Chữ dương (陽) mà chúng ta thấy trên sách, hoặc trên bia đá có nghĩa là khí dương, triều dương hoặc ánh mặt trời, chứ không phải chữ dương nghĩa là con dê. Còn ghép chữ Sơn (山) với chữ Dương (羊) này lại với nhau (山 羊) mới có nghĩa là dê núi; còn ghép hai chữ Sơn 山 và chữ Dương 陽 này lại với nhau ta có chữ Sơn Dương (山 陽), có nghĩa là khí dương và ánh sáng mặt trời chiếu xuống vùng phía nam. Người xưa như Nguyễn Trãi và Lê Thánh Tông đã chọn chữ Sơn Dương này là ánh mặt trời chiếu xuống núi non, nơi vua ngồi xoay về hướng nam là sự tỏ rõ cương vực và ý chí bảo vệ đất nước của người Việt. Hai chữ này rất hay và rất đắt chứ không phải Sơn Dương là Dê núi như nhiều người vẫn nhầm bấy nay.

Sơn Dương – Huyện lịch sử của Tuyên Quang

Sách Dư địa chí của Nguyễn Trãi viết năm 1434 viết trong mục 19 Đà Dương, Tản Viên ở về Sơn Tây, trong đó viết rất rõ “Sơn Tây tức là bộ Chu Diên, bộ Phúc Lộc ngày xưa… có 6 lộ, phủ; 24 thuộc huyện, 1.386 xã. Phủ Đoan Hùng có 5 huyện, 277 xã. Huyện Đông Lan có 70 xã 3 trang; huyện Tây Lan có 54 xã; huyện Sơn Dương có 42 xã 4 trang..” Có nghĩa là Sơn Dương đã có từ thời thuộc lộ Quốc Oai sau đổi là trấn Sơn Tây, nhưng được viết trong Dư Địa chí của Nguyễn Trãi từ năm 1434 đến năm 1888 đời Đồng Khánh khi Sơn Dương chuyển sang Tuyên Quang thì riêng ở Sơn Tây, huyện Sơn Dương đã có 454 tuổi.

Sách Đại Nam thực lục viết “Đến tháng 4 năm Đồng Khánh thứ 3 (1888) ba huyện là Ngọc Quan, Hùng Quan và Sơn Dương ở tỉnh Sơn Tây đổi lệ thuộc về tỉnh Tuyên Quang” (Đại Nam thực lục tập 9 trang 425 nhà xuất bản Giáo dục xuất bản năm 2007), như vậy đến năm 2020 huyện Sơn Dương thuộc về tỉnh Tuyên Quang được 132 năm, chứ không phải hàng ngàn năm tuổi như nhiều người đang nhầm tưởng.

Sơn Dương – Được chọn bởi những danh nhân Việt

Để kết thúc bài viết này, chúng ta khẳng định tên huyện Sơn Dương (山陽) không phải là huyện mang tên của loài dê núi, mà nó mang ý nghĩa là: Ánh triều dương hay ánh ban mai chiếu xuống vùng đất cổ này. Tên Sơn Dương đã được người xưa như Nguyễn Trãi, người anh hùng dân tộc, đại thi hào của Việt Nam, hay sau này là vua Lê Thánh Tông chọn dùng trong văn tự của đất nước.

Đọc thêm tại Viettel AIO để khám phá thêm về vùng đất huyền thoại này!