Trong lần công tác tới phố cổ Hội An gần đây, khi chúng tôi đi qua các con phố trong những ngày giáp Tết, đã thấy nhiều cây quất cảnh rất đẹp. Tuy nhiên, khi đọc biển treo, chúng tôi đã ngạc nhiên khi thấy tất cả đều ghi là “BÁN QUẬT CẢNH”.
Nhưng sau đó, chúng tôi phát hiện ra rằng ở địa phương này, người ta gọi cây quất là cây quật. Chúng tôi cũng trao đổi với một người bạn quê Đồng Tháp và biết rằng ở miền Tây, cây quất còn được gọi là cây hạnh.
Trước đây, ngày Tết, anh ta thường chưng cây hạnh với mong ước rằng năm mới gia đình sẽ được hạnh phúc viên mãn. Nhưng sau khi biết rằng cây hạnh còn có tên gọi là cây tắc, anh ta ngay lập tức thay đổi thói quen và chơi cây cảnh khác vào dịp Tết, vì sợ cuộc sống sẽ bế tắc, tắc tị cả năm (!?).
Đầu xuân, chúng tôi nhận ra rằng trong dịp Tết Nguyên đán, còn có nhiều tập quán và kiêng kỵ thú vị dựa trên ý nghĩa của chữ nghĩa như vậy.
TÓM TẮT
Canh khổ qua của miền Bắc và miền Nam
🔎 Xem thêm
Một ví dụ đầu tiên là món canh khổ qua, một món ăn dân dã mà người miền Bắc gọi là mướp đắng. Nhưng khi đến miền Nam, món canh này trở thành món quốc hồn quốc túy không thể thiếu trong mâm cỗ ngày Tết.
Lý do là vì khổ qua là từ Hán Việt (khổ: đắng, qua: dưa, mướp, bầu bí) và có ý nghĩa mong ước ăn khổ qua để loại bỏ những điều khổ đau, đẩy qua đi những khó khăn, và bắt đầu một năm mới tươi sáng.
Từ Hán Việt cũng gây ra sự kiêng kỵ ăn cam trong ngày Tết ở miền Nam. Vì từ “cam” (ngọt) trái nghĩa với “khổ” (đắng), lại bị hiểu theo nghĩa của từ đồng âm: cam chịu, cam phận… đói nghèo khổ cực hoài hoài.
Và còn lo sẽ bị “quýt làm cam chịu” nếu liên tưởng đến thành ngữ này!
Món ăn kiêng kỵ khác
Thịt vịt cũng là một món ăn “bất hạnh” nằm trong danh sách kiêng cữ đầu năm. Vì theo từ Hán Việt, con vịt đọc là “áp”, và từ “áp” trong chữ Hán có nhiều từ đồng âm khác có nghĩa là: đè nén, áp bức, bị dìm, co rút lại, chen chúc, xô đẩy, cầm cố, thế chấp, mang nợ, bị áp giải…
Nhiều người say rượu đầu xuân cũng phải kìm lòng và quên ngay món khoái khẩu vịt quay (khảo áp)! Cũng có người nhịn món vịt đơn giản chỉ vì liên tưởng đến dáng đi lặc lè, lạch bạch, chậm chạp đặc trưng của giống thủy cầm này.
Ngoài ra, còn rất nhiều món ăn khác mà vì tên gọi đồng âm với một từ khác hoặc gợi liên tưởng đến sự xui xẻo mà đã bị “tẩy chay” oan uổng khỏi thực đơn ba ngày Tết bảy ngày xuân.
Ví dụ, nhiều người kiêng ăn mực (cá mực) vì sợ cả năm bị “đen như mực”; không ăn cá hố vì sợ bị “hố”, bị “sụp hầm” suốt năm; kiêng ăn “tôm” vì sợ năm mới mọi sự làm ăn không được hanh thông, phát đạt, cứ đi giật lùi như kiểu di chuyển của con tôm!
Nhiều người còn tránh ăn trứng vịt lộn vì sợ rằng mọi kế hoạch và dự định trong năm mới sẽ bị đảo lộn tùng phèo.
Hoặc con cá mè có tội tình gì mà đầu năm nhiều người lại kiêng ăn? Chỉ vì từ “mè” gợi liên tưởng đến từ “mè nheo”, sợ cả năm sẽ bị hãm tài vì bị nhây, bị lầy, bị buộc phải nghe “nói nhiều và dai dẳng để nài xin, phàn nàn hoặc trách móc khiến người nghe khó chịu”!
Suy cho cùng, những sự ưa chuộng hay kiêng kỵ này đều phản ánh mong ước của con dân Việt Nam về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc, sung túc, thuận lợi, và may mắn trong năm mới.
Đọc thêm: Viettel AIO
Bài viết liên quan: