Trong quá khứ, người Việt không chỉ tính toán âm lịch và mùa vụ mà còn tính toán các giờ trong ngày. Điều này giúp các thầy bói, thầy cúng và người xem số tử vi dễ dàng theo dõi và thực hiện các hoạt động quan trọng theo thời gian phù hợp. Truyền thống này còn tồn tại tới ngày nay với những giá trị văn hóa độc đáo.
TÓM TẮT
Cách tính giờ theo truyền thống
🔎 Xem thêm
Cách tính giờ của người Việt xưa chia thành 12 giờ tương ứng với 12 con giáp, mỗi giờ kéo dài trong 2 giờ đồng hồ:
- Giờ Tý: từ 11 giờ đêm đến 1 giờ sáng.
- Giờ Sửu: từ 1 giờ sáng đến 3 giờ sáng.
- Giờ Dần: từ 3 giờ sáng đến 5 giờ sáng.
- Giờ Mão: từ 5 giờ sáng đến 7 giờ sáng.
- Giờ Thìn: từ 7 giờ sáng đến 9 giờ sáng.
- Giờ Tỵ: từ 9 giờ sáng đến 11 giờ sáng.
- Giờ Ngọ: từ 11 giờ sáng đến 1 giờ trưa.
- Giờ Mùi: từ 1 giờ trưa đến 3 giờ chiều.
- Giờ Thân: từ 3 giờ chiều đến 5 giờ chiều.
- Giờ Dậu: từ 5 giờ chiều đến 7 giờ tối.
- Giờ Tuất: từ 7 giờ tối đến 9 giờ tối.
- Giờ Hợi: từ 9 giờ tối đến 11 giờ đêm.
Đêm Năm Canh, Ngày Sáu Khắc
Có một câu thần thoại trong truyền thống Việt Nam: “Đêm Năm Canh, Ngày Sáu Khắc”. Đêm Năm Canh tương ứng với 10 giờ đồng hồ và bắt đầu từ:
- Canh Một: từ 7 giờ tối đến 9 giờ tối (giờ Tuất).
- Canh Hai: từ 9 giờ tối đến 11 giờ đêm (giờ Hợi).
- Canh Ba: từ 11 giờ đêm đến 1 giờ sáng (giờ Tý).
- Canh Tư: từ 1 giờ sáng đến 3 giờ sáng (giờ Sửu).
- Canh Năm: từ 3 giờ sáng đến 5 giờ sáng (giờ Dần).
Ngày Sáu Khắc tương ứng với 14 giờ đồng hồ và 7 giờ theo âm lịch. Nó bắt đầu từ 5 giờ sáng (đầu giờ Mão) đến 7 giờ tối (đầu giờ Tuất). Hiện tại, chúng ta vẫn chưa có sự phân tích rõ ràng về mối quan hệ giữa Đêm Năm Canh và Ngày Sáu Khắc. Tuy nhiên, nó luôn có sự ẩn chứa và thú vị.
Các ý kiến khác nhau về cách tính giờ
Có nhiều quan điểm khác nhau về cách tính giờ trong truyền thống Việt Nam. Dưới đây là một số ý kiến:
- Học giả Hoàng Xuân Hãn cho rằng một khắc tương đương với 14 phút 24 giây trong thời gian hiện tại.
- Học giả Đào Duy Anh cho rằng một khắc tương đương với 15 phút (1/4 giờ).
- Nhà biên soạn tự điển Thanh Nghị giải thích rằng một khắc tương đương với 2 giờ 20 phút chẵn chòi trong suốt ban ngày.
Trong từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, cả hai định nghĩa “khắc = 1/4 giờ” và “bằng 1/6 thời gian ban ngày” đều được đưa ra. Tuy nhiên, không rõ thời gian ban ngày được tính từ mấy giờ đến mấy giờ.
Có những ý kiến phản đối các quan điểm trên dựa trên lý lẽ. Ví dụ, giữa 5 giờ sáng và 7 giờ sáng là thời gian giao thời giữa “Đêm và Ngày” và không cần tính vào trong 6 khắc. Tuy nhiên, người khác lại lập luận rằng thời gian từ 5 giờ sáng đến 7 giờ sáng cũng là thời điểm giao thời giữa “Đêm và Ngày” và cần tính là 1 trong 6 khắc.
Công cụ tính thời gian của người Á Đông thời xưa
Người Việt xưa sử dụng các công cụ đặc biệt để tính toán và đo thời gian. Các công cụ này bao gồm:
-
Khuê biểu: Đây là một bộ dụng cụ dùng để đo độ dài của bóng ánh mặt trời. Được tạo thành từ một thanh ngang gọi là “khuê” và một thanh dọc gọi là “biểu”. Qua việc quan sát bóng ánh mặt trời trên thanh biểu, người ta có thể đoán được thời gian và xác định tiết khí trong bốn mùa.
-
Nhật quỹ: Đây là một loại đồng hồ mặt trời dựa trên việc quan sát bóng ánh mặt trời để xác định thời gian. Nhật quỹ gồm một kim quỹ và một đĩa với 24 khắc được khắc trên mặt đĩa. Kim quỹ được đặt vuông góc ở chính giữa đĩa. Bằng cách theo dõi bóng của kim quỹ trên các khắc, người ta có thể biết được thời gian.
-
Lâu khắc: Đây là một loại đồng hồ nước dùng để dự đoán thời gian dựa trên lượng nước. Lâu khắc chia thành hai phần, bao gồm bầu nhỏ nước và bầu hứng nước. Bầu nhỏ nước được chia thành 2 đến 4 tầng, mỗi tầng có lỗ nhỏ để nước chảy vào bầu hứng nước. Bên trong bầu hứng nước có một mũi tên với 100 khắc, thể hiện mực nước và thời gian.
Một ngày đêm được chia thành 24 giờ đồng hồ và tương ứng với 100 khắc, tức là mỗi khắc tương đương với 14,4 phút hiện nay.
Những quan niệm khác
Ngoài các công cụ truyền thống trên, người Việt xưa còn có những quan niệm khác để xác định thời gian. Ví dụ, “một tuần trà” thường kéo dài khoảng 10 đến 15 phút, tương đương với thời gian để uống một tách trà. “Một tuần hương” đại khái tương đương một giờ đồng hồ.
Như vậy, người Việt xưa đã sáng tạo và sử dụng nhiều cách tính thời gian độc đáo và thông minh. Truyền thống này không chỉ có ý nghĩa văn hóa mà còn thể hiện sự sáng tạo và khéo léo của người Việt từ xa xưa.
Đọc thêm về Viettel AIO.
Bài viết liên quan: