Nhắc đến tiết Thanh Minh, chắc hẳn không ai trong số chúng ta không biết câu đều Kiều nổi tiếng: “Thanh Minh trong tiết tháng ba, Lễ là Tảo mộ, hội là Đạp thanh”. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ về ý nghĩa chính xác của thanh minh, đạp thanh và tảo mộ, kể cả các nhà biên soạn từ điển.
TÓM TẮT
Tiết Thanh Minh là gì?
🔎 Xem thêm
Nếu xem theo từ điển tiếng Việt, ta thấy cách giải nghĩa không thống nhất, thậm chí đôi khi còn sai sót:
- Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên, Trung tâm Từ điển học Vietlex) giải nghĩa: “thanh minh • d. tên gọi một trong hai mươi bốn ngày tiết trong năm theo lịch cổ truyền của Trung Quốc, ứng với ngày 4, 5 hoặc 6 tháng tư dương lịch [thường vào khoảng tháng hai, tháng ba âm lịch], đây là dịp tiết trời trong sáng nên có tục đi thăm viếng, sửa sang mồ mả. “Thanh minh trong tiết tháng ba, Lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh.” (Truyện Kiều)”.
“Tục đi thăm viếng” mà Từ điển Hoàng Phê đề cập ở đây có thể được coi là hội Đạp Thanh, và cách giải nghĩa này liên quan đến tiết Thanh Minh bên Trung Quốc, vì người Việt không có phong tục này.
- Việt Nam tự điển (Hội Khai trí Tiến đức) giải nghĩa: “thanh-minh • Tiết mùa xuân, khí trời mát mẻ trong-trẻo, người ta đi tảo-mộ”. Theo từ điển này, tiết Thanh Minh chỉ liên quan đến phong tục tảo mộ. Đây là cách giải nghĩa đúng khi liên quan đến thực tế phong tục tập quán của Việt Nam.
Dù liên quan đến phong tục Trung Quốc, nhưng Việt Nam tự điển (Lê Văn Đức) và Từ điển từ và ngữ Việt Nam (GS. Nguyễn Lân) lại cho rằng, Thanh Minh là tên gọi “lễ quét mộ (giẫy mả)” của người Trung Hoa; là một tiết mà “người Trung Quốc đi tảo mộ”.
Tuy nhiên, cả Việt Nam tự điển lẫn Từ điển từ và ngữ Việt Nam đều thiếu chính xác. Xét về phong tục Trung Quốc, tiết Thanh Minh không chỉ liên quan đến “đi tảo mộ” hay “lễ quét mộ” (thực ra phải gọi là tục quét mộ mới đúng), mà còn có hội Đạp Thanh. Theo Hán ngữ đại từ điển, Thanh Minh được giải thích rõ ràng như sau: “thanh minh là tên một tiết khí; vào khoảng mùng 4, mùng 5, hoặc mùng 6 dương lịch. Dịp tiết Thanh Minh, nước ta (tức Trung Quốc) có hội Đạp Thanh và tục tảo mộ”.
Đạp Thanh có phải là đi tảo mộ?
Nhiều cuốn từ điển tiếng Việt cung cấp nghĩa một cách không chính xác, cho rằng đạp thanh là “đi tảo mộ trên cánh đồng cỏ xanh”, “đi tảo mộ trong tiết Thanh Minh”. Cụ thể:
-
Từ điển từ và ngữ Việt Nam (GS. Nguyễn Lân) giải nghĩa: “đạp thanh • Nói trong mùa xuân, nhân tiết thanh minh, người ta đi tảo mộ trên cánh đồng cỏ xanh: Thanh minh trong tiết tháng ba, Lễ là tảo mộ hội là đạp thanh (Kiều)”.
-
Việt Nam tự điển (Lê Văn Đức): “đạp thanh • đt. Tảo mộ (đi trên cỏ xanh để tới mộ): Lễ là tảo-mộ, hội là đạp-thanh (K)”.
-
Từ điển tiếng Việt (Văn Tân chủ biên): “đạp thanh • d. Đi tảo mộ trong tiết thanh minh. Lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh (K)”.
Giải thích như vậy là biến việc đi chơi thành viếng mộ, hoặc biến hai việc, hai hoạt động thành một. Trong khi, hai câu thơ của Nguyễn Du phải được hiểu: tháng ba, trong tiết Thanh Minh có lễ và hội; về lễ, có “tảo mộ”; về “hội”, có “đạp thanh”.
Từ điển truyện Kiều (Đào Duy Anh) đã giải thích về “tảo mộ” và “đạp thanh” như sau:
1.“tảo mộ: Dẫy mả. Ví dụ Lễ là Tảo mộ, hội là đạp thanh”.
2.“đạp thanh: xéo trên cỏ xanh. Hội đạp thanh tức là hội chơi xuân, người ta ra đồng chơi xuân, dẫm trên cỏ xanh. Ví dụ Lễ là tảo mộ hội là đạp thanh”.
Các tài liệu và từ điển của người Trung Quốc cũng cho biết, “đạp thanh” hoàn toàn không phải là “tảo mộ”:
-
Từ nguyên (Trung Hoa Dân Quốc) giải thích: “Ngày mùng tám tháng Giêng, nam nữ cùng đi chơi xuân gọi là Đạp Thanh; Ngày mùng hai tháng hai, là tiết Đạp Thanh; Ngày mùng ba tháng ba Đạp Thanh, đi giày dép, nay gọi ngày đi chơi tiết Thanh Minh là Đạp Thanh”.
-
Từ hải (Trung Hoa Thư cục) dẫn Tô Triệt thi tự: “Ngày mùng tám tháng giêng, nam nữ cùng đi chơi xuân gọi là Đạp Thanh”. Từ điển này cũng dẫn Tuế Hoa kí lệ phả: “Ngày mùng hai tháng hai là tiết Đạp Thanh. Xưa kia, tục Đạp Thanh không giống nhau, có khi diễn ra trong tháng giêng, tháng hai hoặc tháng ba. Nay tiết Thanh Minh đi dã ngoại gọi là Đạp Thanh”.
Do hội Đạp Thanh diễn ra vào đúng dịp tiết Thanh Minh, nên với người Trung Quốc, tiết Thanh Minh còn được gọi là tiết Đạp Thanh. Hán điển giải thích: “đạp thanh: ngày xuân cùng đi dã ngoại.Thời xưa, tập tục Đạp Thanh không giống nhau, mà có sự khác biệt về thời gian diễn ra. Về sau, đa số lấy mốc thời gian trước và sau tiết Thanh Minh làm hội Đạp Thanh, nên tiết Thanh Minh còn gọi là tiết Đạp Thanh”.
Vì đạp thanh và tảo mộ trong tiết Thanh Minh là hai hoạt động khác nhau, nên Hán ngữ đại từ điển giải thích đạp thanh là “tục tục đi chơi vùng ngoại thành vào dịp trước và sau tiết Thanh Minh.”; trong khi giải thích tảo mộ với hai nghĩa là: “1. chuẩn bị quét dọn sạch sẽ khu táng địa; 2. cúng và quét dọn mộ phần”.
Ý nghĩa của tảo mộ (dọn dẹp, tu bổ mộ phần) hoàn toàn khác với đạp thanh (đi chơi Xuân), nên Hán ngữ đại từ điển dẫn người dùng ngôn ngữ: “tiết Thanh Minh đi tảo mộ, tuy không đốt tiền giấy, nhưng có thể giúp con cháu làm quen với việc cung kính lễ bái, mặc niệm tiền nhân”.
Như vậy, chúng ta có thể kết luận:
-
Với người Trung Quốc, tiết Thanh Minh thường có hai hoạt động: hội Đạp Thanh (đi chơi Xuân) và phong tục tảo mộ (tu sửa, dọn dẹp, cúng tế tại mộ phần). Trong khi với người Việt Nam, tiết Thanh Minh chỉ có phong tục tảo mộ.
-
Với người Trung Quốc, tiết Thanh Minh còn được gọi là tiết Đạp Thanh. Trong khi với người Việt Nam, khái niệm này chưa bao giờ được hiểu theo cách này.
-
Thanh Minh là tên một trong 24 tiết khí trong năm, còn Đạp Thanh là tên hội chơi Xuân, chứ không phải tên gọi khác của phong tục tảo mộ. Vì vậy, một số từ điển tiếng Việt cho “đạp thanh” nghĩa là “trong mùa xuân, nhân tiết thanh minh, người ta đi tảo mộ trên cánh đồng cỏ xanh”, “tảo mộ (đi trên cỏ xanh để tới mộ)”, hay “đi tảo mộ trong tiết thanh minh”… đều không đúng, dù với người Việt Nam hay người Trung Quốc.
**Như vậy, sống trong cái nắng hồng của Thanh Minh, hãy thả diều, hòa giọng cao cất lời ru một mảnh đất anh hùng, hãy để lòng thanh bình và nụ cười mãn nguyện hiện lên trên khuôn mặt chúng ta. Đúng là chẳng có gì tuyệt vời bằng những kỷ niệm và truyền thống văn hóa của chính ta.
Hãy tìm hiểu thêm về Viettel AIO tại đây
Bài viết liên quan: