Con người có phải là vật chất?

CÓ PHẢI TÂM TRÍ CON NGƯỜI LÀ PHI VẬT CHẤT?

Tác giả: William Newton
Chuyển ngữ: Tuấn Việt
Từ: faith.org.uk

Một trong những lãnh vực đáng quan tâm của triết học hiện đại là triết học tâm trí. Đáng quan tâm bởi vì nó đưa triết gia xuống khỏi tháp ngà tưởng tượng của mình để đi vào trận chiến khốc liệt giữa những người hữu thần và những người vô thần hiện đại. Điều này đặt nền tảng trên thực tế là nếu như chứng minh được rằng tâm trí là phi vật chất, thì điều này hàm ý tâm trí con người có thể tồn tại sau cái chết của thân xác. Như vậy, mặc dù điều này không trực tiếp chứng minh sự hiện hữu của Thiên Chúa, nhưng nó vẫn mở ra một thế giới bao la vượt ra khỏi thế giới vật chất, và khiến cho các nhà vô thần phải suy nghĩ lại quan điểm của mình, bởi vì chúng không phải là những điều chắc chắn như bấy lâu nay họ vẫn nghĩ.

Những khái niệm thuộc trí

Xem xét khả năng sau đây: bạn thức dậy vào buổi sáng và khám phá ra rằng đầu của bạn đã biến mất. Bạn chạy tới gương để xác minh sự kiện không mong đợi này. Bạn nhìn thấy trong gương là một thân thể không có đầu. Nếu điều này có thể tưởng tượng được, nó sẽ hàm ý rằng tâm trí và não bộ của bạn là hai thứ khác nhau: bởi vì chúng ta có thể nhận thức về các hoạt động liên quan đến tâm trí – như là nhìn, suy nghĩ, và lo lắng – mà không cần sự tồn tại của một bộ não.

Điểm quan trọng cần lưu ý: điều này không có nghĩa rằng, trong thế giới này, thực sự nó vượt ra ngoài chúng ta, hay nói cách khác, người ta có thể thực sự ý thức, suy nghĩ và hoạt động mà không cần một bộ não. Cuộc Cách mạng Pháp đã chứng minh rằng điều này không thể. Nhưng, giống như một kịch bản, nó hoàn toàn không phải bất khả dĩ về mặt siêu hình. Nó chỉ bất khả dĩ trong hình thái của thế giới mà chúng ta đang sống. Kiểu bất khả dĩ này tương tự với tuyên bố rằng hai cộng hai bằng năm. Đó là điều bất khả dĩ trong một vài thế giới nào đó. Bây giờ, lập luận là: những gì có thể nhận thức được thì không thể là bất khả dĩ về mặt siêu hình (cho dù nó thực sự bất khả dĩ) và chúng ta có thể nhận thức về một hoạt động liên quan đến tâm trí (cụ thể là suy nghĩ) mà không cần một bộ não. Như vậy, tâm trí và não bộ phải là hai thực tại phân biệt.

Các khái niệm không thể đo lường

Một luận chứng tốt hơn phát xuất từ việc xem xét tính chất của các khái niệm thuộc trí. Trong mọi trường hợp, ý niệm chúng ta có về những gì được phân biệt từ những hình ảnh mà chúng ta có về một con chó, một trái táo hay một cái bàn trong trí tưởng tượng của chúng ta. Sự khác biệt đó là trong mỗi ý niệm hay khái niệm, tất cả những cái cụ thể đều bị dẹp bỏ. Ý niệm của tôi về “con chó” phù hợp với mọi trường hợp của các con chó mà không cần xét đến kích thước, hình dáng, màu sắc, giống loại, địa phương, vv… Trái lại, bất cứ hình ảnh nào chúng ta có về một con chó, cho dù trong trí tưởng tượng của tôi hay trên một bức tranh, hình ảnh, truyền hình, phải bao gồm tối thiểu một vài tính chất đặc trưng trong số đó. Một cách cụ thể, nếu tôi tưởng tượng một con chó, nó phải có hình dáng, màu sắc, tư thế (đứng, ngồi, chạy) nào đó.

Nói cách khác, các khái niệm luôn là phổ quát, trong khi hình ảnh hay bất cứ miêu tả vật chất nào khác đều là cụ thể. Hệ quả của điều này đó là bất cứ miêu tả vật chất nào về một s�

� vật không thể là những gì chúng ta có được bởi khái niệm, bởi vì sự miêu tả vật chất về một sự vật luôn là cái đặc thù, do đó nó không phổ quát (như một khái niệm).

Tính phi vật chất của tâm trí

Như chúng ta đã thấy, các khái niệm là phi vật chất, bởi vì theo định nghĩa, chúng không có những tính chất đặc trưng của vật chất. Tuyên bố này có thể được hiểu theo hai cách: trước hết các khái niệm là những thực thể thủ đắc yếu tính của một sự vật nào đó, nhưng vẫn tách biệt với những cái đặc thù vốn thuộc về vật chất cụ thể (như là hình dáng, kích thước, màu sắc) ; kế đó, chính các khái niệm không có những tính chất của vật chất: ý niệm “cây” của tôi không có mùi vị, không nơi chốn, vv… Do đó, từ cả hai quan điểm trên chúng ta suy ra: khái niệm là phi vật chất. Trong thực tế, có một số khái niệm không thể được miêu tả một cách cụ thể: ví dụ như công bằng và tính vĩnh cửu. Người ta không thể tưởng tượng chúng, mặc dù chúng không phải là không thể nhận thức.

Ý hướng tính của tâm trí

Một tính chất rõ ràng của hoạt động tâm trí là khả năng của tâm trí chỉ ra, hay hướng về, đôi khi một điều gì đó khác chính nó. Vì vậy, khi tâm trí đang xem xét một điều gì đó như “công bằng” hay “Paris”, nó đang chỉ ra một cái gì đó vượt ra khỏi chính nó vì không phải tâm trí (hoặc trạng thái tâm thần) của tôi cũng không phải tâm trí (hoặc trạng thái tâm thần) của bạn, hay bất cứ tâm trí (hoặc trạng thái tâm thần) của bất cứ ai đó, là công bằng hay là Paris. Hiện tượng này được gọi là ý hướng tính.

Nhưng một hiện tượng thể lý không thể chỉ ra, hướng về hay có nghĩa gì đó trong và của chính nó. Viết từ “Paris” và “Wuspid” trên một mảnh giấy trắng bằng bút chì. Ở mức độ hoàn toàn thể lý, những từ này không có gì khác hơn là một nhóm các hình bằng bút chì vô nghĩa. Dĩ nhiên từ “Paris” có nghĩa gì đó đối với tôi khi tôi đọc nó, trong khi từ “Wuspid” chẳng có ý nghĩa gì. Nhưng ngay cả ở mức độ thể lý (như là một nhóm các hình) chúng cũng không có bất cứ ý nghĩa nào: chúng không chỉ ra một điều gì vượt qua ngoài chúng.

Nhưng nếu hiện tượng thể lý không có ý hướng tính thì ý hướng tính không thể được giải thích bằng cách nại đến một tình trạng của não bộ đơn thuần bởi vì tất cả những gì chúng ta có là các hiện tượng thể lý như là các hoạt động/sự kiện của điện tử, các phản ứng hoá sinh.

Kết luận

Không một luận chứng nào trình bày ở đây phủ nhận hoạt động tâm trí có tương quan với hoạt động của não bộ. Nhưng thay vào đó, các luận chứng này muốn chứng minh rằng hoạt động tâm trí không thể bị rút giảm vào hoạt động não bộ hay bất cứ hệ thống nhân quả hoàn toàn mang tính vật chất.

Ngoài ra, đây không phải là vấn đề chưa hiểu biết đầy đủ về não bộ. Một số trong các luận chứng này chứng minh rằng về mặt siêu hình, không thể làm nên một sự rút giảm như vậy. Ý hướng tính của tâm trí không chỉ là đồn luỹ cuối cùng của những người hữu thần – phi vật chất, điều đó sẽ (cần thời gian và những nghiên cứu khoa học thêm) chắc chắn sụp đổ trước sự tấn công dữ dội của chủ nghĩa duy vật. Nhiều người cho đây là những nỗ lực để cứu vãn tình hình trong một trận chiến mà các nhà duy vật đã chiến thắng. Nhưng phải nói đúng hơn, chân lý về tính phi vật chất của tâm trí là một pháo đài bất khả xâm phạm.

Trích Bản tin Hiệp Thông / HĐGM VN, Số 97 (Tháng 11 & 12 năm 2016)

Đọc thêm tại Viettel AIO