Bạn có biết rằng trong câu đối Tết có một câu rất nổi tiếng:
“Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ
Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh”
Nhắc đến dưa hành, bánh chưng hay tràng pháo, hầu như ai cũng biết. Nhưng cây nêu thì dường như bị lãng quên. Vì cây nêu đã không còn xuất hiện trong ngày Tết năm nay, ít nơi thực hiện phong tục dựng cây nêu.
Cây nêu đã từ lâu trở thành biểu tượng thiêng liêng trong dịp Tết Nguyên đán. Trong ngày lễ cổ truyền của dân tộc, cây nêu mang nhiều ý nghĩa, vừa là điểm tựa tinh thần vừa là nơi gửi gắm mong ước một năm mới thịnh vượng của người dân.
TÓM TẮT
Cây nêu – Hình ảnh của những ước vọng
🔎 Xem thêm
Cây nêu được làm từ những cây tre cao, giữ nguyên phần lá ở ngọn. Dưới gốc tre được rắc vôi bột trắng hình cánh cung hướng ra bên ngoài nhà. Ở mỗi vùng miền khác nhau, miền xuôi hay miền ngược, đồng bằng hay dân tộc thiểu số sẽ có cách trang trí cây nêu khác nhau. Mỗi một vật trang trí lên cây nêu đều mang một ý nghĩa nhất định, có thể bảo vệ bình an hoặc đem lại may mắn, sung túc. Chẳng hạn như cái khánh biểu tượng cho những điều tốt lành, lông gà biểu tượng cho bình an, lá dứa để trừ tà hay tiền vàng mã cầu tài lộc.
Cây nêu được miêu tả chi tiết trong cuốn “Hội hè lễ tết của người Việt” của cụ Nguyễn Văn Huyên. Theo cuốn sách, cây nêu là một cây tre dài, tước hết các cành, nhưng vẫn giữ lại ở ngọn một số lá hoặc buộc vào đó một túm lông gà trống, một mớ lá đa hay lá cây vạn niên thanh. Gần đỉnh treo một cái vòng tre, có buộc những con cá nhỏ, những chiếc chuông và khánh bằng đất sét nung. Dưới cái vòng này có buộc một cái mũ thần, những thoi vàng bằng giấy, những miếng trầu, lá dứa hoặc cành xương rồng gai. Ở đỉnh còn treo một cái đèn thắp ban đêm. Cây nêu được làm như vậy chỉ để dẫn đường cho tổ tiên trở về ăn Tết trong gia đình những người đang sống.
Trong cuốn “Gia Định thành thông chí”, Trịnh Hoài Đức cũng cho biết rằng phong tục dựng nêu đã tồn tại từ lâu đời. Dân tộc ta dựng cây nêu như một lễ vật trong ngày Trừ tịch. Và việc dựng cây nêu được coi là một lễ nghĩa để chào đón năm mới.
Nguồn gốc của cây nêu đặc biệt và phong phú. Cây nêu đã xuất hiện từ rất lâu trong “Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam” với ý nghĩa bảo vệ con người khỏi sự xâm phạm của quỷ dữ. “Sự tích cây nêu ngày Tết” của Nguyễn Đổng Chi kể rằng từ xa xưa, khi loài Quỷ chiếm tất cả đất đai, con người chỉ được ăn nhờ từ đậu và rẽ ruộng đất. Loài Quỷ ác độc bắt con người nộp lệ theo kiểu “ăn ngọn cho gốc”. Phật đã gợi ý cho con người trồng khoai vào mùa sau. Năm đó, Quỷ tức giận vì nhà người ta toàn là đống khoai ngon, trong khi nhà mình lại chỉ có dây và lá khoai.
Mùa sau, Quỷ chuyển sang “ăn gốc cho ngọn”, con người lại trồng lúa. Quỷ tức giận, phán mùa sau “ăn cả gốc lẫn ngọn”. Con người chuyển sang trồng ngô lấy bắp. Con người được tậu một mảnh đất theo kích thước áo cà sa. Bóng áo cà sa che đậy mặt đất và Quỷ không dám đến gần, chỉ bị lá dứa đâm vào, vôi bột cay mắt và phải chạy mãi ra biển Đông. Chúng chỉ được vào đất liền một vài ba ngày để thăm phần mộ tổ tiên vào ngày mùng 7 Tết.
Hàng năm, Quỷ Đông lại kéo vào đất liền vào ngày Tết Nguyên đán, vì thế người dân trồng cây nêu để đuổi Quỷ không dám đến chỗ ở của con người.
Cây nêu không chỉ có ý nghĩa trong sự tích, mà còn mang nhiều ý nghĩa khác trong văn hoá dân gian. Cây nêu được dựng để xua đuổi ma quỷ, trừ tà dữ, bảo vệ bình an cho gia đình. Một số dân tộc còn dựng cây nêu để kết hợp với các lễ hội truyền thống của bản làng.
Ý nghĩa của cây nêu trong Tết Nguyên đán
Cây nêu thường được dựng vào ngày 23 tháng Chạp âm lịch, sau khi cúng tiễn ông Công ông Táo về chầu trời. Dân gian tin rằng, khi những vị thần bảo hộ gia đình đi vắng thì cây nêu được dựng lên để xua đuổi ma quỷ, trừ tà dữ, bảo vệ bình an cho gia đình.
Ở các vùng miền khác nhau, cây nêu được dựng vào các ngày khác nhau. Ví dụ, người Mường dựng cây nêu vào ngày 27 hoặc 28 tháng Chạp, người Mông dựng vào ngày 25 hoặc 27 tháng Chạp. Cây nêu thường gắn liền với các lễ hội truyền thống của bản làng. Vào ngày mùng 7 tháng Giêng, cây nêu sẽ được hạ xuống, đó được gọi là ngày Khai hạ.
Các phong tục trong Tết cổ truyền mang những ý nghĩa đẹp, xua đi những điềm xui trong năm cũ và chào đón những điều lành vào năm mới. Cây nêu còn gọi là cây Thiên – Địa – Nhân, kết nối Đất và Trời, kết nối nguyện ước của con người. Trên mỗi ngọn nêu, có thể treo các vật trang trí như chuông, khánh, trầu cau, cành đa, lá dứa, đèn lồng,… để thể hiện nguyện ước của con người có thể chạm tới Thần linh.
Sự mất dần của cây nêu trong Tết Nguyên đán
Ngày nay, cây nêu không còn được nhiều nơi dựng. Phong tục này đã bị mai một trong cuộc sống hiện đại. Thành phố đông đúc, diện tích chật hẹp và việc dựng cây nêu tốn diện tích và công sức, nên phong tục dựng cây nêu đã bị lược bỏ. Thay vào đó, người ta dùng hoa đào, hoa mai để thay thế.
Tuy nhiên, vẫn còn một số miền quê duy trì được phong tục này. Tuy ít nhưng nơi đây vẫn dựng nêu ngoài đình làng, đền chùa để kết hợp thực hiện các phần lễ hội đầu xuân.
Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội và Trung tâm Bảo tồn Di tích Huế đã tổ chức tái hiện phong tục dựng cây nêu trong lễ Thướng tiêu, thu hút nhiều du khách và người dân tham dự.
Dựng cây nêu trong Tết nay chủ yếu là một lời chúc tốt lành cho năm mới. Đây cũng là một hoài niệm đẹp về phong tục xưa trong Tết cổ truyền của người Việt ta.
Bài viết liên quan: