Kể từ khi phát hiện ra sao Diêm Vương vào năm 1930, trẻ em đến tuổi đi học sẽ được học về 9 hành tinh trong hệ mặt trời của chúng ta. Từ cuối những năm 1990, tất cả đã bắt đầu thay đổi, các nhà thiên văn học tranh luận về việc “Liệu rằng Pluto có phải là một hành tinh hay không?”
Trong một quyết định gây nhiều tranh cãi, Hiệp hội Thiên văn Quốc tế (International Astronomical Union) cuối cùng đã đưa ra quyết định vào năm 2006, họ gọi sao Diêm Vương (Pluto) là “hành tinh lùn”, loại bỏ nó ra khỏi danh sách các “hành tinh thực” có trong hệ thống năng lượng mặt trời của chúng ta. Vì vậy, chỉ còn 8 hành tinh trong hệ Mặt trời.
Tuy nhiên, ngày nay các nhà thiên văn học đang tìm kiếm một hành tinh khác trong hệ mặt trời của chúng ta, là một “hành tinh thứ 9 thực sự”, sau khi bằng chứng về sự tồn tại của hành tinh này được công bố vào ngày 20 tháng Một năm 2016. Các nhà khoa học gọi là “Hành tinh thứ 9”, gấp khoảng 10 lần khối lượng của Trái đất và 5.000 lần khối lượng của sao Diêm Vương.
Dưới đây là những điều cần biết về Hệ Mặt trời, cũng như thứ tự của 8 (hoặc 9) hành tinh, bắt đầu từ hành tinh nằm gần nhất với Mặt trời và hoạt động bên ngoài thông qua hệ Mặt trời: sao Thủy, sao Kim, Trái đất, sao Hỏa, sao Mộc, sao Thổ, sao Thiên Vương, sao Hải Vương – và “hành tinh thứ 9” (Planet Nine).
TÓM TẮT
Những câu hỏi thường gặp về Hệ Mặt trời
🔎 Xem thêm
Có hệ mặt trời nào khác trong Dải Ngân hà không?
Có, rất nhiều! Nếu bạn hỏi bất kỳ ai cách đây 30 năm, câu trả lời sẽ là “chúng tôi không biết”. Nhưng với sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật các nhà nghiên cứu thiên văn đã phát hiện ra hơn 5.000 hành tinh quay quanh các ngôi sao khác ngoài mặt trời của chúng ta (cái gọi là ngoại hành tinh). Và vì rất nhiều trong số chúng quay quanh cùng một ngôi sao, nên có thể ước tính được khoảng 4.000 hệ mặt trời khác cũng nằm trong Dải Ngân hà.
Hệ mặt trời có di chuyển không?
Hoàn toàn có thể và theo nhiều cách. Thứ nhất, tất cả các ngoại hành tinh đều quay quanh ngôi sao của chúng, giống như các hành tinh của chúng ta (như Trái đất và Sao Hỏa) quay quanh mặt trời của. Ngoài ra, hệ mặt trời của chúng ta cũng như tất cả các hệ thống khác đều quay quanh lỗ đen ở trung tâm Dải Ngân hà! Nhưng hơn thế nữa, một số hệ mặt trời khác thực sự không có một mà là hai hoặc nhiều ngôi sao (như Tatooine!) – và sau những ngôi sao này có chuyển động xung quanh nhau, cùng với các ngoại hành tinh của chúng.
Có phải tất cả các ngôi sao đều có hệ mặt trời?
Đây là một câu hỏi đắt giá! Các nhà khoa học hiện mới chỉ đang khám phá những quá trình nào thúc đẩy sự hình thành và tiến hóa của các hệ mặt trời khác, cũng như những gì chúng ta có thể học được về lịch sử hệ mặt trời của. Có thể tồn tại nhiều ngôi sao khác có ngoại hành tinh quay xung quanh, nhưng có lẽ không phải tất cả chúng đều như vậy. Tính trung bình, các nghiên cứu ước tính được có khoảng 1 đến 2 ngoại hành tinh quay quanh mỗi sao – nhưng đó chỉ là mức trung bình! Một số ngôi sao có thể có 8, số khác có thể không có.
IAU định nghĩa một hành tinh thực sự là một thiên thể quay quanh mặt trời mà không phải là vệ tinh của một vật thể nào khác; đủ lớn để có thể quay tròn bởi lực hấp dẫn của chính nó (nhưng không lớn đến mức nó bắt đầu trải qua phản ứng tổng hợp hạt nhân, giống như một ngôi sao); và đã “dọn sạch vùng lân cận” của hầu hết các thiên thể quay quanh khác.
Định nghĩa này tuy có phần hạn chế, nhưng đã giúp tách biệt những gì nên và không nên được coi là hành tinh – vốn một vấn đề nảy sinh khi các nhà thiên văn học phát hiện ngày càng nhiều vật thể giống hành tinh trong hệ mặt trời. Sao Diêm Vương nằm trong số những thiên thể không lọt vào danh sách và được phân loại lại thành hành tinh lùn.
Vấn đề với Sao Diêm Vương, ngoài kích thước nhỏ và quỹ đạo khác thường, là nó không dọn sạch các mảnh vụn lân cận – nó chia sẻ không gian với rất nhiều vật thể khác trong Vành đai Kuiper. Tuy nhiên, việc “giáng chức” Sao Diêm Vương vẫn còn gây tranh cãi.
Định nghĩa hành tinh của IAU cũng xếp các thiên thể tròn, nhỏ khác vào loại hành tinh lùn, bao gồm các vật thể Vành đai Kuiper Eris, Haumea và Makemake.
Ceres, một vật thể tròn trong Vành đai tiểu hành tinh giữa Sao Hỏa và Sao Mộc, cũng bị loại. Ceres được coi là một hành tinh khi nó được phát hiện vào năm 1801, nhưng sau đó bị “giáng chức” xuống tiểu hành tinh. Quyết định này không thực sự thỏa đáng vì Ceres lớn hơn (và tròn hơn) rất nhiều so với các tiểu hành tinh khác. Do đó, đến năm 2006, các nhà thiên văn học đã sửa lại định nghĩa, coi Ceres là một hành tinh lùn. Thậm chí, một số nhà thiên văn học còn có quan điểm coi Ceres là hành tinh thứ 10.
Dưới đây là tổng quan ngắn gọn về tám hành tinh thực sự trong hệ mặt trời của chúng ta, theo thứ tự từ hành tinh gần đến xa mặt trời nhất:
Thứ tự các hành tinh
Dưới đây là một tổng quan ngắn gọn về hệ Mặt trời của chúng ta, theo thứ tự từ trong ra ngoài:
Sao Thủy (Mercury)
Sao Thủy là hành tinh nằm gần nhất với Mặt trời, chỉ lớn hơn so với Mặt trăng của Trái đất một chút. Mặt ban ngày của nó bị hơ nóng bởi ánh nắng mặt trời, có thể đạt 450 độ C (840 độ F), nhưng vào ban đêm, nhiệt độ hạ xuống âm đến hàng trăm độ, dưới mức đóng băng. Sao Thủy hầu như không có không khí để hấp thụ các tác động của thiên thạch, vì vậy bề mặt của nó bị “rỗ” với nhiều hố lớn, giống như mặt trăng. Trải qua nhiệm vụ bốn năm, tàu vũ trụ MESSENGER của NASA đã tiết lộ quang cảnh của các hành tinh đó đã thách thức những kỳ vọng của các nhà thiên văn học.
- Phát hiện: Được biết đến bởi người La Mã và Hy Lạp cổ đại và có thể quan sát bằng mắt thường.
- Đặt tên theo: Sứ giả của các vị thần La Mã
- Đường kính: 4.878 km
- Quỹ đạo: 88 ngày Trái đất
- Ngày: 58,6 ngày Trái đất
Sao Thủy lớn hơn một chút so với Mặt trăng – 15.329 km quanh đường xích đạo của nó. Bán kính của Sao Thủy, khoảng cách từ tâm lõi đến bề mặt, là 2.440 km. Sao Thủy nhỏ hơn Trái đất khoảng 2,6 lần.
Bất chấp sức nóng dữ dội mà hành tinh này phải đối mặt khi nó quay, các khu vực bị che lấp vĩnh viễn, chẳng hạn như một số miệng núi lửa ở cực, có thể chứa những lớp băng. Sự thay đổi nhiệt độ dữ dội từ ngày sang đêm khiến sự sống không thể phát triển trên Sao Thủy.
Mặc dù là hành tinh gần Mặt trời nhất, nhưng Sao Thủy không phải là hành tinh nóng nhất trong hệ Mặt trời. Bầu khí quyển dày đặc của sao Kim gây ra hiệu ứng nhà kính, dẫn đến nhiệt độ của nó cao hơn Sao Thủy.
Quỹ đạo của Sao Thủy kéo dài, giống hình bầu dục hoặc quả trứng quay xung quanh Mặt trời. Điều này có nghĩa là khoảng cách của nó với Mặt trời thay đổi trong suốt chu kỳ, trong khoảng từ 46 triệu đến 70 triệu km. Sao Thủy quay quanh Mặt trời với tốc độ gần 47 km/giây – nhanh hơn gần 60% so với tốc độ quay quanh Trái đất.
Ngày trên Sao Thủy rất dài vì hành tinh này quay rất chậm. Vòng quay một ngày trên Sao Thủy kéo dài trong 59 ngày trên Trái đất. Nhưng vì quỹ đạo nhanh của nó, một năm trên sao Thủy chỉ bằng 88 ngày trên Trái đất.
Sao Kim (Venus)
Sao Kim là hành tinh thứ hai tính từ Mặt trời, là hành tinh cực kỳ nóng, thậm chí còn nóng hơn cả sao Thủy. Bầu không khí của hành tinh này rất độc hại. Áp suất trên bề mặt sao Thủy sẽ nghiền nát và giết chết bạn.
Các nhà khoa học mô tả vị trí của sao Kim như là một hiệu ứng nhà kính mất kiểm soát (runaway greenhouse effect). Kích thước và cấu trúc của sao Kim tương tự giống với Trái đất, bầu khí quyển dày đặc, độc hại giữ nhiệt trong “hiệu ứng nhà kính” mất kiểm soát. Nhưng điều kỳ lạ, sao Kim lại quay chậm theo hướng ngược lại với hầu hết các hành tinh khác.
Người Hy Lạp cho rằng sao Kim gồm hai vật thể khác nhau – một là bầu trời vào buổi sáng và hai là vào buổi tối. Bởi vì nó là thường sáng hơn bất kỳ vật thể nào khác trên bầu trời – ngoại trừ mặt trời và mặt trăng – sao Kim đã gây ra nhiều báo cáo về vật thể bay không xác định (unidentified flying object – UFO).
Trái đất
Hành tinh thứ ba tính từ Mặt trời, Trái đất là một hành tinh nước (Waterworld), với hai phần ba hành tinh được bao phủ bởi đại dương và là hành tinh duy nhất được biết đến có tồn tại sự sống. Bầu khí quyển của Trái đất là giàu nitơ và oxy để duy trì sự sống. Bề mặt của Trái Đất quay quanh trục của nó với vận tốc 467 mét mỗi giây – khoảng hơn 1.000 mph (1.600 kph) – tại đường xích đạo. Hành tinh quay một vòng quanh Mặt trời với vận tốc 29 km mỗi giây.
- Đường kính: 12.760 km
- Quỹ đạo: 365.24 ngày
- Ngày: 23 giờ, 56 phút
Sao Hỏa (Mars)
Hành tinh thứ tư tính từ Mặt trời, sao Hỏa (Mars) là một hành tinh đất đá và lạnh. Bụi bẩn là một oxit sắt, có mặt rất nhiều trên bề mặt hành tinh làm cho bề mặt nó hiện lên với màu đỏ đặc trưng. Hành tinh sao Hỏa có những điểm tương đồng với Trái đất: bề mặt đất đá, có núi và thung lũng, và hệ thống bão trải dài từ vị trí những cơn bão lốc xoáy – giống như cơn gió xoáy mang bụi – đến những cơn bão bụi nhấn chìm hành tinh. Bụi phủ kín bề mặt sao Hỏa và hành tinh sao Hỏa ngập tràn nước đóng băng.
- Phát hiện: Được biết đến bởi người La Mã và Hy Lạp cổ đại và có thể quan sát bằng mắt thường.
- Đặt tên theo: Thần chiến tranh của La Mã.
- Đường kính: 6.787 km.
- Quỹ đạo: 687 ngày Trái đất.
- Ngày: Chỉ hơn một ngày Trái đất (24 giờ, phút 37).
Sao Mộc (Jupiter)
Hành tinh thứ năm tính từ Mặt trời, sao Mộc (Jupiter) là một hành tinh rất lớn, lớn nhất trong hệ Mặt trời của chúng ta. Mộc tinh là một hành tinh khí khổng lồ, chứa chủ yếu là khí hiđrô và heli. Lớp khí quyển ngoài cùng hiện lên với nhiều dải mây ở những độ cao khác nhau, do kết quả của hiện tượng nhiễu loạn khí động và tương tác với những cơn bão tại biên.
Bài viết liên quan: